Door Timo Koren, 12-12-‘09

Beeld: Roel Determeijer

De Utrechtse hiphopscene bloeit de laatste jaren als nooit tevoren. Eén van de hoogtepunten: de uitverkochte show die Kyteman en C-Mon & Kypski morgenavond in de Heineken Music Hall zullen geven. Optimistisch, onbegrensd, open, vriendschappelijk en warm zijn kernwoorden. Een groot netwerk van Utrechtse rappers, muzikanten en producers staat met elkaar in verbinding, wat resulteert in veel samenwerkingen en hiphopoverschrijdende projecten. Tevens zorgt het ervoor dat veel artiesten langzaam van de hiphop wegdrijven; zo ging Boemklatsch de electro-kant op en ging C-Mon & Kypski voor een bandgeluid. Maar het betaalt zich uit: Kytemans Hiphoporkest is de eerste Nederlandse hiphopact die de HMH heeft uitverkocht, nota bene in twee weken. Voor Hiphopleeft was het de aanleiding om op pad te gaan en erachter te komen hoe een bepaalde groep binnen deze scene zo groot is geworden.

Ergens begin jaren negentig was Rob Schouw marketingmanager bij platenmaatschappij Warner. In de straat woonde een jongen die met zijn vriend bezig was met muziek. “Ze wilden graag hiphop- en urban-cd’s van het Elektra-label. Ik heb ze toen wat cd’s, waaronder Brand Nubian, meegegeven, met als toevoeging dat ze die mochten houden. Ik verwachtte niet dat urban music in Nederland echt zou doorzetten, niemand was daarmee bezig.” Die twee jongens bleken Simon Akkermans en Thomas Elbers te zijn, en zouden later C-Mon & Kypski vormen. “Als dank gooiden ze weleens wat bij me in de bus; de zogeheten neigbourhood tapes.” In 2006 zouden ze als eerste act bij zijn platenlabel Jammm tekenen.

Rond de eeuwwisseling vormde zich, tegelijkertijd met C-Mon & Kypski, een andere band: 6 of Your Best Friends. Een groep bestaande uit Roel Determeijer (nu fotograaf), Pry, Sjam Sjamsoedin, Jori Collignon, Daniel Rose, Pax, Atactic en de dertienjarige Colin Benders (alias Kyteman). De groep heeft nooit een plaat uitgebracht, maar wel het fundament gevormd voor wat nu de Utrechtse hiphopscene is. Pax en Pry vormden daarna Illicit en later Pax & Pry, Atactic en Sjam sloten zich aan bij Boemklatsch, Jori en Sjam begonnen met Rogier van der Zwaag Nobody Beats the Drum en Daniel en Jori gingen bij C-Mon & Kypski spelen. Rapper PerCeptie vormde daarnaast met Pax, Reazun en Atactic het collectief 207. Van daaruit zijn er steeds kleine cirkeltjes muzikanten bijgekomen, die weer nieuwe samenwerkingen hebben opgeleverd.

Boemklatsch

In 2001 gaf Boemklatsch haar eerste feest, ‘op een boot, twintig euro, gratis zuipen, hiphopplaten draaien’. Dat werd steeds groter, tot de eerste editie van hiphopfeest Utreg’ Centraal in een bomvol Tivoli Oudegracht. Michel Soeteman, manager van het DJ-collectief, denkt dat de feesten voor de hiphopscene ‘best invloedrijk’ zijn geweest. “We hebben veel grote artiesten naar Utrecht gehaald en veel talent een podium geboden dat voor hen normaal gesproken niet zo gemakkelijk haalbaar was. Onze feesten zijn altijd een ontmoetingsplek geweest voor mensen binnen de scene. Er zijn veel contacten ontstaan tussen artiesten, die nu samenwerken.” Tegelijkertijd is de stad Utrecht weer van invloed geweest op de Boemklatsch-feesten. “We hebben kansen gekregen op grote podia als EKKO en Tivoli, dat heeft deuren voor de toekomst geopend.”

Begonnen als hiphopcollectief, is Boemklatsch de laatste jaren steeds meer de electro-kant opgegaan. “Doordat Boemklatsch steeds minder hiphop is gaan draaien is onze invloed verwaterd. Binnen de uptempo dancescene waarin we ons nu bewegen is de rol weer vergelijkbaar met wat we eerst in Utrecht deden.” Hoewel hun invloed tegenwoordig nihil is, voelen ze zich nog steeds behoorlijk verwant aan de scene. “Er zijn hechte vriendschappen ontstaan, die buiten muziek om nog steeds bestaan. We checken nog steeds vrijwel alles wat uit Utrecht komt.”

Utreg’ Centraal 5, vorig jaar februari, is de laatste editie die Boemklatsch mede heeft georganiseerd. Die rol wordt overgenomen door Stichting Habek, dat vorig jaar al medeorganisator was. “We houden ons nauwelijks nog met hiphop bezig,” zegt Soeteman. “Dus het voelt onnatuurlijk om jaarlijks een feest te organiseren dat nieuw hiphoptalent uit de regio een kans biedt. We zijn zelf geen kenners meer op dit gebied, Stichting Habek was dit inmiddels wel en we vertrouwen ze met dit concept voor de volle honderd procent.”

Stichting Habek

Habek is in oktober 2007 ontstaan vanuit de groep 207, die een flat deelde in de Utrechtse wijk Overvecht en van daaruit opereerde. “We zaten op onze zolderkamers te spacen over wat we anders zouden willen,” vertelt Mark Gademan, alias rapper PerCeptie, en tevens algemeen producent voor de stichting. “We wilden meer feesten, we wilden een festival. Zo ben ik samen met Pax, Reazun en Mseize met de hiphopavond Rof begonnen. Het ging verder en uiteindelijk werden we een stichting als rechtspersoon. Toen kwam het idee van een festival, Roffest, en begonnen we subsidies te schrijven. Voor we het wisten hadden we allemaal onze baan opgezegd en waren we fulltime als freelancers ons ding aan het doen.”

In 2007 verklaarde Kyteman al in een interview met Hiphopnet: “Er gaat nog een hoop vets uit Utrecht komen, hou je ogen open voor Habek.” PerCeptie onderkent de rol die Habek in de scene speelt. “Ik denk dat wij een goede, open basis vormen voor hiphop in Utrecht. Iedereen weet wie we zijn en wat we doen.” Naast organisator van feesten, is Habek ook een productiehuis. “We faciliteren oefenruimtes en studio’s, en bieden mensen expertise als ze daar om vragen, zoals J.A.E. met zijn label Hof van Jaeden. Hij vroeg zich af hoe hij dit moest aanpakken, en wij hebben hem advies gegegeven. Verder kunnen mensen via ons een subsidieaanvraag doen of bij ons aankloppen als ze een vet concept hebben. Door onze contacten kunnen we steeds meer voor de scene betekenen.”

De gemeente Utrecht heeft geen rol gespeeld in de opkomst van de hiphopscene. Zo werd Kytemans Hiphoporkest gefinancierd door productiehuis Oost-Nederland en kregen In Stereo en Arts the Beatdoctor voor hun optredens op het Amerikaanse festival SXSW subsidie van de provincie Utrecht in plaats van de gemeente. “De gemeente Utrecht is altijd al moeilijk geweest,” verklaart PerCeptie. “Ze hebben niet veel geld en er wordt vanwege de recessie ook nog eens bezuinigd.” Toch lijkt er iets te veranderen: “Ze willen meer doen”. Het is één van de dingen die Habek heeft bereikt. “We zitten daar elke keer weer met onze caps en baggy pants, maar ze willen wel naar ons luisteren en weten wat onze visie is.” De scene is op eigen kracht groot geworden, zonder veel gemeentelijke steun. “We hebben het altijd zelf gedaan en dat zal ook wel de hossel blijven.”

Nieuwkomers

Terwijl er meer feesten komen, komen er ook steeds meer muzikanten die zich in Utrecht vestigen. Onder hen zijn Bas Vermolen, alias Arts the Beatdoctor, en Marcel Tegelaar, alias Skiggy Rapz. Beiden waren geen onbekende namen meer toen ze naar Utrecht kwamen. Skiggy Rapz had in 2003 al De Grote Prijs van Nederland in de categorie Hiphop gewonnen en Arts had zijn album Transitions al uitgebracht. Skiggy vertelt: “Gasten als Pax en Atactic kende ik al voordat ik hier kwam wonen, de scene was toen nog kleiner. Toen ik hier kwam, raakte ik heel snel met iedereen in contact.”

Ook voor Arts the Beatdoctor ging het vrij snel. “Vlak voordat ik verhuisde, was ik al met Pax bezig om tracks te maken. Hij heeft me, samen met Inf, hier geïntroduceerd. Toen ik hier aankwam merkte ik gelijk dat er wat gaande was. Ze werken hier heel veel samen, dat kende ik al een beetje uit Eindhoven, waar ik vandaan kom. Maar hier heeft het niet als resultaat dat er veel kwalitatief mindere dingen meeliften, en door een stichting als Habek komt er veel van de grond. Zo heb ik met een veertig koppen tellend koor in de jaarbeurs opgetreden, en dat is volledig via het netwerk van Habek gegaan.”

Skiggy beaamt dat. “De gasten hier zijn erg open. Je ziet het aan de dudes die veel ondernemen, ze staan heel erg open voor nieuw talent. Daarnaast gunt iedereen elkaar het succes. Je hebt hier minder last van ego’s.” Behalve samenwerken op elkaars albums gebeurt dat ook op andere manieren, bijvoorbeeld door productietechnieken aan elkaar uit te leggen. “Iedereen helpt elkaar,” zegt Arts. Wanneer Skiggy dat hoort, merkt hij lachend op: “Ik bel hem altijd op als ik computerproblemen heb.” Hij is het wel met hem eens: “Tegenwoordig kan je op YouTube een tutorial over mixen intikken en je kan aan de slag, maar het is altijd leuker als er mensen zijn met wie je er over kan praten, zo help je elkaar verder.”

Amerikaan in Utrecht

Ook Ryan Goeller valt het vele samenwerken op. “Arts the Beatdoctor en Inf werken constant samen, maar dat zal je nauwelijks op hun platen zien.” Goeller is Amerikaan en eigenaar van het in Austin (Texas) gevestigde label Beats Broke. Hij brengt van veel Utrechtse artiesten platen uit; albums van Arts the Beatdoctor, Inf, Skiggy Rapz, Pax & Pry en Kapabel zijn bij zijn label verschenen. Opvallend is dat hij voor deze samenwerkingen nooit in Nederland is geweest, en tevens was het nooit een bewuste keuze om alleen Utrechtse artiesten onder contract te hebben staan. Sterker nog: “Het zou fijn zijn met iemand te werken die ik vaker zou kunnen zien.” In de toekomst mag dat dan ook veranderen.

Hij kwam met de Utrechtse hiphopscene in contact via Max Fischer, wiens plaat oorspronkelijk de eerste release op Beats Broke zou zijn. “Een vriend van Max studeerde in Nederland,” vertelt Goeller, “en die vriend kende Inf. Max besloot om wat tracks met Inf op te nemen. Zo ben ik met Inf in contact gekomen. Ik begon met hem te e-mailen; eerst over die tracks, later over hiphop en andere dingen. Hij vertelde dat hij serieuzer wilde zijn in het uitbrengen van zijn muziek, waarop ik hem heb uitgenodigd om bij mijn label te komen. Inf heeft vervolgens weer andere mensen uitgenodigd en dat is de reden waarom er nu zoveel Utrechtse artiesten bij mijn label zitten.”

In oktober 2007, ten tijde van Utreg Centraal, was Ryan Goeller in Utrecht, waar Inf hem rondleidde. Er zijn veel verschillen met de Verenigde Staten, vindt hij. “In Austin is net zoveel muziek en net zoveel energie, maar niet in de hiphopscene. Die lijkt juist uit elkaar te vallen, want er is geen duidelijke scene. In de Verenigde Staten is het een stuk commerciëler en daarnaast zitten we in het zuiden, dus er zijn veel dirty south-rappers, die ik verschrikkelijk vind. Hiphop in het algemeen heeft vrij negatieve connotaties hier, tenzij je er echt inzit en weet wat er gebeurt.”

Internationaal geluid

Vreemd is het niet dat het Utrechtse geluid wordt opgepikt door Amerikanen, het is van huis uit al erg internationaal. Engelstalige, Nederlandstalige en zelfs Franstalige muziek loopt door elkaar heen. Exemplarisch hiervoor is het collectief 207, dat in alle bovengenoemde talen rapt. Skiggy Rapz verkoopt meer platen in Japan dan in Nederland, C-Mon & Kypski deden voorafgaand aan het opnemen van hun nieuwste album een uitgebreide tour door de Verenigde Staten en via Ryan Goeller traden zelfs de in het Nederlands rappende Kapabel en PerCeptie onder groepsnaam In Stereo in Austin op tijdens het SXSW-festival. Het werd gemengd ontvangen, volgens Goeller, “maar sommigen hadden nog nooit Nederlands gehoord, en vonden het te gek.”

Rob Schouws label Jammm heeft naast C-Mon & Kypski ook nog Kyteman, Boemklatsch en Nobody Beats the Drum onder contract staan. Hij besteedt erg veel aandacht aan het uitbouwen van de internationale carrières van zijn artiesten. “Nobody Beats the Drum is net terug uit Engeland, C-Mon & Kypski gaan in januari naar Londen en volgend jaar weer naar de Verenigde Staten en ook voor Kyteman komen er steeds meer plannen voor het buitenland.” Michel Soeteman beaamt dat: “De focus van de act Boemklatsch zal steeds meer op het buitenland komen te liggen.”

Het meest curieus zijn de recente optredens van Arts the Beatdoctor en Skiggy Rapz in Polen. “Ik heb een eigen webshop, en sinds midden 2008 ging er steeds meer naar Polen,” vertelt Arts. “Ik weet niet waarom, want ik heb er nooit iets aan promotie gedaan. Toen kwam er een verzoek uit Polen binnen voor een e-mail-interview, die jongen stelde voor om in Polen te komen spelen en heeft dat voor ons geregeld.” Het resultaat waren drie optredens, waarvan twee uitverkocht, voor een uitermate enthousiast publiek. “Laatst stond ik weer met Arts in de oefenruimte,” zegt Skiggy Rapz. “Sinds Polen hadden we niet meer gespeeld, en dan krijg je het gevoel alsof je daar weer bent. Dat soort ervaringen neem je mee.”

Samenwerkingscultuur

Naast het internationale geluid is het vooral de traditie van samenwerken en variatie die Utrecht zo groot heeft gemaakt. Ryan Goeller benadrukt het al gelijk: “In de Verenigde Staten blijft hiphop gelimiteerd tot hiphop. In Europa, en zeker Utrecht, is het van: 'oh, mijn vriend doet veel met electro, laten we dat ook gebruiken.' Daarom blijft het zich ontwikkelen en vind ik het veel interessanter.” Jori Collignon begrijpt niet waarom iemand anno 2009 nog klassieke hiphop zou maken. “Dat was toen, nu zou ik dat echt niet meer doen.” De rest van C-Mon & Kypski knikt instemmend.

De openheid van de Utrechtse scene wordt keer op keer benadrukt. “Er wordt veel minder in hokjes gedacht,” verklaart Michel Soeteman. “Juist samenwerkingen tussen artiesten met verschillende muzikale achtergronden hebben tot grootse dingen geleid.” Ook PerCeptie noemt die openheid. “Ik merk dat het in andere plaatsen heel erg ‘ons’ is, zo van: dit is mijn crew en dat is jouw crew en de rest is wack. Daarmee zetten ze zichzelf in een patstelling. Wij moeten niet dit of dat maken, we moeten gewoon muziek maken. Maar ik merk wel dat het steeds meer de stadsgrenzen overschrijdt.”

C-Mon & Kypski’s Daniel Rose vindt een demografische verklaring voor de diversiteit van de hiphopscene: “Amsterdam is te groot, waardoor verschillende groeperingen elkaar opzoeken maar onderling geen interactie hebben. Zwolle is te klein, waardoor er minder alternatieve groeperingen zijn. Utrecht zit daar tussenin, waardoor de verschillende groepen elkaar vaak ontmoeten en dus dingen uitwisselen.” Er zijn geen verschillende groepjes in Utrecht, het is één geheel. Of, zoals Arts the Beatdoctor zegt: “In Amsterdam zijn er veel kleine eilandjes, in Utrecht is er één groot eiland.”

Hard werken

“GMB komt dan naar me toe en zegt: 'Hoe komt het dat jullie die shit zo goed hebben georganiseerd? In Rotterdam zijn we al jaren bezig maar niemand krijgt het voor elkaar',” vertelt PerCeptie. “Tja, zeg ik dan, het is gewoon heel hard werken en je moet ook offers brengen.” Hoewel hij eerst voornamelijk rapper was, is dat nu steeds meer naar de achtergrond verschoven. Naast algemeen producent bij Stichting Habek, is hij ook tourmanager van Kyteman en heeft hij een eigen productiebedrijf: Onder de Radar. Het heeft ervoor gezorgd dat het rappen steeds meer naar de achtergrond is verdwenen.

PerCeptie vervolgt: “Ik zie zoveel talent om me heen, van Kyteman tot Kapabel. Het zijn allemaal supergoede gasten, maar het zijn wel artiesten. Ze zijn organisatorisch niet zo sterk, komen te laat of bereiden hun shit niet goed voor. Ik merk dat ik organisatorisch heel veel dingen zie, maar als artiest juist te veel nadenk. Als er niet zoveel mensen zoals ik waren, zou er minder gebeuren. Als er geen mensen zoals Kyteman waren, zou er helemaal niks gebeuren. Het versterkt elkaar allemaal. Door een fundament als Habek kun je artiest zijn.''

Toch zijn er juist in Utrecht genoeg artiesten te vinden, die verder gaan dan hun rol als artiest alleen. Stichting Habek bestaat voornamelijk uit muzikanten, en Boemklatsch is naast DJ-crew ook organisator van feesten. Daarnaast zijn de netwerken van artiesten van groot belang geweest. Ryan Goeller roemt Inf niet voor niets om zijn harde werken. Via hem is hij immers in contact gekomen met Skiggy Rapz, Arts the Beatdoctor en Pax & Pry, die samen het grootste deel van zijn label vormen. Toen Rob Schouw samen met C-Mon & Kypski aan Jammm begon, is hij ook via het netwerk van Simon “C-Mon” Akkermans met andere Utrechtse artiesten in contact gekomen.

Het begin

De Utrechtse scene begint langzaam de stadsgrenzen steeds meer te overstijgen. Er wordt al lang niet meer alleen maar samengewerkt met artiesten uit de stad zelf. De openheid is er niet alleen naar elkaar toe, maar ook naar buiten toe. De rappers uit Kytemans Hiphoporkest bijvoorbeeld komen ook niet allemaal uit Utrecht. “GMB, Unorthadox en Blaxtar, daar ben je dan mee op tour,” vertelt PerCeptie, “en dan voelen ze wel de andere vibe die daar hangt. Ik merk ook dat jongens als M.O. & Brakko, Manu, Neo en Blaxtar eenzelfde soort filosofie hanteren.” In een cultuur waar vrijwel niet in hokjes wordt gedacht, is het juist logisch om verder dan je eigen stad te denken.

Hoewel hij het woord familie probeert te vermijden, kan PerCeptie er eigenlijk niet omheen. “We zijn nu bezig met twee panden in het Centrum, voor kantoren en studio’s, waar we met Kyteman, C-Mon & Kypski en Stichting Habek gaan zitten. In diezelfde straat zijn ook een aantal huizen, waar we met een heleboel mensen gaan wonen. Dus één straat in Utrecht, die wordt van ons, en van daaruit gaan we nieuwe dingen bedenken. Het is bijna een soort hippie-community, met als uitgangspunt muziek en andere crazy shit. Het gaat elkaar allemaal overlappen en versterken.”

Hoewel groepen als C-Mon & Kypski en Boemklatsch inmiddels van de hiphop zijn afgedreven en ook andere artiesten er steeds verder vanaf drijven, blijft de basis wel hiphop. “Via hiphop zijn we op zoek gegaan naar waar de samples vandaan kwamen, en zo zijn we via funk, soul en jazz verder geëvolueerd,” vertelt Simon Akkermans, “maar hiphop blijft toch datgene waar we vandaan komen.” PerCeptie ziet het ook zo: “Het gevoel, het knikken met de koppen, de manier waarop we werken, dat ligt toch het dichtst bij hiphop.” Vanuit die basis is de scene nog altijd aan het groeien. “Dat Utrecht het nieuwe Zwolle zou zijn is een understatement,” stelt Michel Soeteman. “Er gebeurt hier zo veel meer, dat overstijgt de hiphopscene.” Met allerlei grensoverschrijdende plannen in het verschiet lijkt het erop dat Utrecht een gouden toekomst tegemoet gaat. PerCeptie besluit: “Ik denk dat dit pas het begin is, terwijl we al zo lang bezig zijn.”