Door Marco Martens, 2-11-‘10

Rap en literatuur, het lijken twee uitersten. Zo zie ik Cees Nooteboom niet direct de nieuwe cd van Snoop Dogg opzetten, en ik vraag me af of Extince weet wie Willem Elsschot is. Toch zit er ergens een overlap: steeds vaker worden festivals en concerten georganiseerd waarbij rappers en dichters tot samenwerken worden uitgedaagd. Sommige rappers zien hun genre graag gewaardeerd met een kwaliteitsstempel, terwijl enkele literatuurkenners rap als een positieve impuls zien om de kunstvorm de breedte in te trekken.

Hoewel rap van oorsprong een voornamelijk muzikale vorm is, gaan verschillende media steeds vaker in op de inhoud van rapteksten. Aanvankelijk om de controverse, maar een toenemend aantal critici en kenners verlegt zijn aandacht van de verschillen naar de parallellen tussen rap en poëzie. Niet alleen wat vorm, maar ook wat inhoud betreft vertonen rap- en poëzieteksten opvallend veel overeenkomsten. Kunnen we dan stellen dat rap - ware het een buitencategorie - een literaire stroming aan het worden is?

Op het eerste gezicht niet, als je naar de rappers in de hitlijsten kijkt. De verheerlijking van seks en geweld - voor veel mensen de eerste aanraking met rapmuziek - staat haaks op het elitaire imago van de literatuur. Maar zijn dit ook niet juist de thema’s die een aantal vooraanstaande Nederlandse schrijvers hebben grootgemaakt? Neem Jan Wolkers, Jan Cremer en Arnon Grunberg; schrijvers die de drempel tot de literatuur bij veel jongeren hebben verlaagd, of zelfs hebben weggenomen.

Daarnaast blijkt, voor wie zich verdiept, dit uithangbord voor rapmuziek slechts het topje van de ijsberg. Er zijn talloze rapartiesten, zoals Atmosphere, Sage Francis, Fresku en Typhoon, die andere thema’s aansnijden en tekstueel wat meer gelaagdheid aanbrengen. Seks verkoopt. Geweld verkoopt. Met als logisch gevolg dat artiesten die deze thema’s behandelen dikwijls in de hitparade terechtkomen.

Rap wordt vaak geportretteerd als jongerencultuur. Niet geheel onlogisch, omdat het genre ook pas drie decennia oud is. In Nederland beleefde het genre zelfs pas eind jaren 80 haar voorzichtige doorbraak. De gemiddelde leeftijd van de rappers die in ons land actief zijn ligt dus niet hoger dan halverwege de twintig. Als we dat tegenover de dichters van deze tijd zetten, is het niet vreemd dat het genre minder is ingeburgerd en in eerste instantie vooral jongeren aanspreekt.

“Rap is poëzie, met dit verschil dat er een markt voor is,” stelt Gerrit Komrij in een interview dat in 1998 in de Volkskrant werd gepubliceerd. Daar voegt hij wel direct aan toe dat de vergelijking niet één op één is te maken: “Rappers zijn dichters, maar dichters zijn geen rappers.” Competitie is volgens Komrij het element dat in de poëzie ontbreekt. In rap is dat wel veelvuldig terug te vinden. Zo worden er regelmatig MC-battles georganiseerd: wedstrijden waarbij twee rappers het op een podium verbaal tegen elkaar opnemen. Ook veel rapteksten staan bol van grootspraak, al dan niet aan het adres van een - regelmatig fictieve - derde persoon. Dit competitieve element zagen we al in de vijftiende eeuw, waarin wedstrijden orale voordracht werden georganiseerd tussen verschillende rederijkerskamers.

In een interview op deze website onderstreept emeritus-hoogleraar Herman Pleij deze vergelijking: “Dat rappen doet me denken aan de rederijkers: strofische gedichten met een vaste stokregel aan het eind van elke strofe. Ze hadden een speciale refreintoon, wat een sterk retorisch effect had. Die toon heb ik wel eens met rappen vergeleken. Het brengt de luisteraar in een zekere trance. Daarom rapte ik ook op mijn afscheidsrede. Nou ja, rappen kon je het natuurlijk niet noemen. Ik wilde laten zien hoe teksten destijds werden gebruikt: men las ze niet stilletjes in een hoekje, maar bracht ze luidkeels ten gehore.” Ook Adriaan van Dis waagde zich hieraan: tijdens het boekenbal in 2010 droeg hij Gysbrecht van Aemstel - niet onverdienstelijk - rappend voor.

Eind jaren 70 dichtten bijvoorbeeld The Last Poets en Gil Scott-Heron al behoorlijk ritmisch. Met hun politiek geladen teksten zijn ze een inspiratiebron geweest voor de eerste rappers, die verder nog weinig voorbeelden hadden. Het zijn dus dichters die aan de wieg hebben gestaan van rhythm and poetry. Zonder deze voorvaderen was The Message van Grandmaster Flash misschien nooit ontstaan en was Public Enemy wellicht nooit een boegbeeld van politieke rap geworden. Misschien niet alle dichters uit die tijd, maar toch zeker een deel ervan heeft de basis gelegd voor de rappers van nu. Of dat rap tot een literaire stroming maakt, kunnen we naar aanleiding hiervan nog niet zeggen, maar dat rap en literatuur familie van elkaar zijn, staat buiten kijf.

Een eenduidig format, waaraan een gedicht moet voldoen, bestaat niet. Maar naast de uiterlijke aspecten die Herman Pleij al noemde, zijn er nog enkele vormkenmerken waarover de meeste kenners het wel eens zijn: een gedicht bevat veelal een metrum, beeldspraak, stijlfiguren en rijm. Dit alles vinden we ook weer terug in rap. Over de vormovereenkomsten hoeven we dan ook niet verder uit te wijden.

Natuurlijk zijn het niet alleen de teksten of de voordrachten zelf die bepalen of rap een literaire stroming is. Al is een aantal overeenkomsten onweerlegbaar, de criteria voor zowel literatuur als rap zijn niet zo uitgesproken. De tamelijk vage grenzen worden aangegeven door voorlopers in het genre, en de ene na de andere succesauteur heeft deze grenzen - of in ieder geval de discussie daarover - verlegd. Voor iedere schrijver die rap omarmt, is er één die het afstoot.

Dichter Bert van Beek illustreert dat rap niet vanzelfsprekend als literatuur wordt gezien. Over zijn collega Dennis Gaens schrijft hij: “Aan de ene kant ben je een slimme jongen, maar aan de andere kant luister je ook veel naar hiphop.” Hoewel gekscherend, onderstreept dit wel hoe er door veel schrijvers en dichters naar rap wordt gekeken. Andersom is poëzie ook niet voor iedere rapper weggelegd. Zo meldde Osdorp Posse-frontman Def P. in een interview: “Poëzie is voor saaie mannen in grijze pakken. Het spreekt de jongeren niet aan.” Maar als we kijken naar slampoetry, dan zien we voordrachten die vaak heel erg dicht bij acapella-rap liggen. Mijn ervaring is dat dit jongeren wel aanspreekt, maar dat ze er, voornamelijk vanwege geringe media-aandacht, niet snel mee in aanraking komen. Op dit vlak valt voor docenten Nederlands nog enorm veel winst te behalen.

In zijn essay De mythe van de verstaanbaarheid maakt Ilja Leonard Pfeiffer het onderscheid tussen dichters van vroeger en de huidige generatie. Hedendaagse gedichten worden vaak al op podia uitgevoerd voordat ze op papier zijn geschreven. Vanwege het tempo en het vluchtige karakter ervan is de tekst na één keer horen gemakkelijk door de luisteraar te doorgronden. Dit heeft zijn weerslag in de geschreven poëzie. De voordrachten, die volgens Pfeiffer tegen rap aanschurken, hebben een ontwikkeling in gang gezet die de poëzie teruggeeft aan het gewone volk. In het essay gaat hij verder op deze ontwikkeling in. Onbegrijpelijke poëzie is beter dan gemakkelijk te doorgronden gedichten, vindt Pfeiffer, omdat het niet-begrijpen van een gedicht kan zorgen voor een extra dimensie. Hoewel dit laatste ongetwijfeld waar is, is het de vraag of dat als kwaliteitscriterium mag gelden.

In de praktijk vertoont de poëzie van de hedendaagse dichters meer overeenkomsten met rap dan de onbegrijpelijke poëzie van de traditionelere dichters. Het merendeel van de rapteksten is niet moeilijk te doorgronden, maar is de kwaliteit daardoor minder? Journaliste Hassnae Bouazza publiceerde in 1999 een essay in Passionate, waarin ze concludeert: “De eenvoud, het taalgebruik, en het gebruik van muziek mogen derhalve niet worden gebruikt om aan te tonen dat rap geen echte poëzie is; wat overblijft zijn de eigenlijke teksten, en deze spreken voor zich. […] Vaststellen of iets literair is, is bijzonder persoonlijk, daar een ieder andere criteria gebruikt.” Hoewel ikzelf de voorkeur geef aan wat meer gelaagdheid in een tekst, ben ik het met Bouazza eens dat eenvoud geen criterium mag zijn.

Onderstrepen al deze statements nu dat rap een literaire stroming aan het worden is, of juist niet? Enerzijds is er een groep literaire critici die het genre het liefst zo ver mogelijk weghoudt. Daar tegenover staat een groep moderne dichters, die regelmatig te maken krijgt met de erfenis van de traditie: het vooroordeel dat literatuur stoffig, elitair en ontoegankelijk is. Zo kijken ook sommige rappers tegen gedichten aan, terwijl hun vakgebied op hun beurt weer kampt met het imago van seks en geweld, wat barricades opwerpt voor hen die wel wat te vertellen hebben. En ergens in het midden zit een groep mensen die van beide stromingen consumeert wat haar smaakt en de rest links laat liggen.

Uiteindelijk kun je er eeuwig over discussiëren, maar hoe belangrijk is de uitkomst? Proberen de beoefenaars van beide disciplines zich niet juist te onderscheiden van hun voorgangers of collegae? Ik vroeg schrijver Dennis Gaens (onlangs bracht uitgeverij Van Gennep zijn dichtdebuut Ik en mijn mensen uit) naar zijn mening over dit vraagstuk, waarop hij antwoordde met een quote van Jack Kerouac: “Something that you feel will find its own form.” Daar kan ik mij alleen maar bij aansluiten. Uiteraard juich ik het toe dat niet alleen rap en poëzie, maar alle verschillende kunstuitingen zich zo nu en dan met elkaar bemoeien. De kruisbestuiving tussen de verschillende vormen brengt lezers en luisteraars dichter bij elkaar, evenals de beoefenaars. Maar of dat er ook voor zorgt dat de verschillende vormen met elkaar vergroeien? Daar zijn duidelijke criteria voor nodig. De vraag is of we dat willen.