Door Timo Koren, 5-5-‘11

Hij wordt geroemd als de man die Nederlandstalige hiphop uit de underground haalde. Spraakwater is de eerste single die door Top Notch wordt uitgebracht. Door collega-rappers wordt hij geprezen. Zijn voorkomen is excentriek en zijn woordspelingen zijn bij vlagen onnavolgbaar. Extince, ook wel Exter-O-Naldus, is één van de weinige veertigers in de Nederlandse hiphopscene en kan met recht een pionier worden genoemd. Nu kijken we allemaal uit naar nieuw werk van de rapper. Om het wachten iets dragelijker te maken schetst Hiphopleeft een portret.

Kees de Koning, labelbaas van Top Notch, zegt over hem in een interview met KindaMuzik: “De afgelopen jaren hebben Nederlandse hiphopartiesten wel eens een Zilveren Harp gewonnen, maar ik vind dat niemand die prijs mag krijgen voordat Extince 'm heeft gekregen.” Het is tekenend voor de status die De Koning toekent aan de rapper, wiens single Spraakwater in 1995 de eerste was die hij met zijn label uitbracht. Zijn invloed is lastig te ontkennen, gezien niet alleen De Koning, maar ook veel andere Nederlandse rappers hem veelvuldig prijzen. Ex’ waardering voor de Nederlandse scene blijkt uit het feit dat op al zijn albums een possecut met jongere MC’s is te vinden.

Extince is niet de eerste die in het Nederlands rapte, maar opvallend is, in vergelijking met tijdgenoten als Osdorp Posse, de manier waarop hij typisch Nederlandse zegswijzen en een Brabantse tongval binnen het hiphopidioom weet te integreren. Alleen Spraakwater biedt al genoeg voorbeelden hiervan: “Ik doe dit al vanaf mijn melktanden//Vanaf de aap noot mies//En ik smeer m’n stembanden met spraakwater//Nou allemaal uit volle borst//Spraakwater lest de dorst.” In Extince’ teksten is het Nederlands zodoende niet inwisselbaar voor het Engels, maar vormt dat een fundamenteel onderdeel van de manier waarop hij in zijn raps met taal omspringt. Maar het is niet alleen wát hij rapt, maar ook de manier waarop. Zijn flow is soepel, zijn articulatie helder en zijn acte de présence komt natuurlijk over.

Wat onderwerpkeuze betreft wijkt Extince echter nauwelijks af van de gangbare op Amerikaanse leest gestoelde hiphopthematiek: veel opschepperij, woordspelingen, enkele odes aan vrouwen en heel sporadisch wordt het echt persoonlijk. Het maatschappijkritische element is in Extince’ teksten nauwelijks terug te vinden; een echt serieuze toon slaat hij maar zelden aan. Een woordspeling dient bij Extince vaak niet als middel om iets duidelijk te maken, maar als doel op zich. De klasse van zijn teksten schuilt ook niet in de thematiek, maar in de vaardigheid en originaliteit binnen de Nederlandse taal. De spitsvondige wijze waarop hij zichzelf prijst: “Deze tekstuele atleet//Die bijvoorbeeld wel patat eet//Stresst mensen net als Jensen//Maar dan echt wreed.” (Regelneef (2^e Jeugd, 2003))

Bijzonder stijlvast is Extince wel te noemen. Zijn beats doen al sinds zijn eerste album Binnenlandse Funk (1998) grotendeels oldschool aan. Een enkel gabberuitstapje daargelaten (Ken Je Frank? (Toch?, 2007)), zijn de producties vaak gestoeld op een vrij funky geluid. De beats lijken op zijn albums vrijwel nooit een grote, laat staan een beslissende, rol te spelen. Ze lijken ervoor gemaakt te zijn om slechts in dienst te staan van de woordkunsten van de meester zelf. Opvallender is daarom dat hij zich op zijn nieuwste single Tis Nie Waar laat begeleiden door de Kasper van Kooten-band, en het muzikale deel door de live-begeleiding een veel prominentere rol speelt.

Maar waar Extince eind jaren negentig één van de belangrijkste spelers in de Nederlandse hiphopscene was, is hij inmiddels zowel wat populariteit als creativiteit betreft voorbijgestreefd door de nieuwe generaties Nederlandse rappers. Na 2000 is geen enkele single van hem in de Top40 verschenen, waar rappers als Brainpower, Raymzter en Lange Frans en groepen als De Jeugd van Tegenwoordig en The Opposites, allemaal toch tot op zekere hoogte schatplichtig aan Ex, sindsdien wel hoge noteringen scoorden. En waar laatstgenoemde groepen langs de grotere zalen toeren, treedt Extince de laatste jaren zelden op.

Het is opvallend dat de jonge lichting van mainstreamhiphopartiesten in de landelijke media een veel prominentere rol vervult. De Jeugd van Tegenwoordig liet een docusoap over zichzelf maken, Willy van The Opposites presenteerde programma’s op TMF en Lange Frans deed mee aan de realityshow Expeditie Robinson. Extince is op dat gebied een afwezige factor, wat zijn eigenzinnigheid alleen maar onderstreept, maar wat er misschien wel toe heeft geleid dat zijn populariteit is gedaald. Toen rapper Miker G in 2008 bij De Wereld Draait Door werd uitgenodigd naar aanleiding van zijn gastbijdrage op Extince’ 5%, weigerde Ex, omdat het interview alleen over de drugsverslaving van Miker G zou gaan. Zijn waardigheid is hierin niet te ontkennen.

Maar wat media betreft is Extince altijd al terughoudend geweest. Bij verschijning van Toch? in 2007 wilde hij alleen e-mailinterviews doen, uitgezonderd van zijn bezoek aan de ontbijttalkshow Goedemorgen Nederland. Door zijn warrige antwoorden komt hij in dit interview niet goed uit de verf. En in andere televisieoptredens lijkt dit eerder regel dan uitzondering. Het is een vreemde houding voor iemand met zoveel charisma, en die dat ook uitdraagt, zowel in zijn teksten als in zijn uiterlijk. Een man die de veertig ruim is gepasseerd, maar nog altijd in trainingspakken rondloopt.

Het is niet alleen media-aandacht waardoor Extince’ positie in het Nederlandse hiphoplandschap is veranderd. Toch? verkocht niet alleen minder goed dan haar voorgangers, ook kwalitatief gezien moet het haar meerdere erkennen in de eerdere albums van Extince. Binnenlandse Funk is een onomstreden klassieker, 2^e Jeugd ontloopt die plaat in kwaliteit niet veel. Waar die platen vol staan met (potentiële) hits, zijn deze op Toch? op één hand te tellen. De finesse die Extince op bijvoorbeeld zijn debuutplaat Binnenlandse Funk aan de dag legt, komt slechts bij Repper-de-Klep op overtuigende wijze om de hoek kijken. Het probleem bij Extince lijkt hem erin te zitten dat hij nog te veel voortbouwt op de stijl waarmee hij in het Nederlands begon te rappen, en dat de vernieuwingen daarin slechts marginaal zijn.

Desondanks is het aanzien dat hij in de Nederlandse hiphopscene heeft erg groot. Vanuit alle hoeken van het genre wordt nauwelijks een kwaad woord over hem gesproken. In die zin zou je Extince kunnen scharen onder het soort artiesten dat vooral bij collega-artiesten zeer geliefd is. Zo zegt hij in een interview met BN/De Stem dat De Jeugd van Tegenwoordig hem vertelde dat ze onderweg naar optredens naar zijn muziek luisteren. De liefde is overigens wederzijds. Sowieso is Ex bijna altijd opvallend positief over zijn Nederlandstalige collega-rappers.

De enige smet op zijn reputatie is zijn beef met Brainpower, waar Hiphopleeft al eerder een artikel aan wijdde. Menigeen vond dat Brainpower het beduidend beter aanpakte, maar Extince zag zijn veronderstelde disstracks nooit als zodanig, zelf noemde hij ze ‘strijdliederen’. Bovendien blijkt uit de nonchalance die in de nummers doorklinkt eigenlijk ook wat Exter-O-Naldus zelf beweert: het was niet meer dan een beetje kietelen. Daarnaast nam Def P ooit eens de track Braakwater op, een incident dat in de media minder breed werd uitgemeten en dat eigenlijk al vergeten lijkt.

De lof die Extince voor zijn pionierswerk in de Nederlandse hiphopscene krijgt is terecht, maar als je kijkt naar de laatste jaren is hij aan alle kanten ingehaald door nieuwe lichtingen rappers. Hoewel zijn laatste album reeds uit 2007 dateert, lijkt inmiddels de aandacht rondom Extince weer aan te zwellen. Hij was de host tijdens het vijftienjarig Top Notch-jubileum in december, promootte zijn single Tis Nie Waar bij De Wereld Draait Door, werkte samen met Candy Dulfer en Kasper van Kooten in de radioshow van Giel Beelen en nam voor 3FM met collega-rappers een remix op van zijn grootste hit Spraakwater.

Naar verluidt moet dit jaar nog een nieuw album verschijnen. De ontstane aandacht zou het begin kunnen zijn van een promotiecampagne die Extince weer terug aan het front moet brengen, al is het de laatste tijd weer wat stiller. Na het geflopte Toch? heeft hij in elk geval alle reden om zich te revancheren. Niet meer op de achtergrond als pionier, maar op de voorgrond als vaandeldrager van de vaderlandse hiphopscene.