Door Sevan Markerink, 28-5-‘11

Wie niet op een all time-hiphopoverzicht mag ontbreken is Busta Rhymes. Met zijn energie, humor en karakteristieke dreadlocks, gecombineerd met een unieke flow en delivery veroverde hij in de jaren 90 de harten van vele hiphopliefhebbers. Daarna groeide de Dungeon Dragon met een reeks multiplatina verkochte platen, tal van mainstreamhits en ontelbaar veel projecten buiten de scene om tot een succesvol zakenman. Tussen de champagne door heeft Busta echter ook een hoop misère moeten doorstaan. Hiphopleeft vervaardigt aan de hand van de elementen voorspoed en tegenslag een levensverhaal.

In de meer diepgravende interviews bespreekt Busta Rhymes (Trevor Smith Jr., 1972) vaak de levensinstelling die zijn ouders hem hebben bijgebracht. Een houding die hem in zekere mate heeft gevormd tot de man die hij nu is en die hij secuur in de opvoeding van zijn eigen kinderen probeert in te slijpen: ontdek zowel je sterke als je zwakke punten, en trek daar lering uit. Een overtuiging die ook zijn ouders zelf, beiden Jamaicaanse immigranten, een betere toekomst in de Amerikaanse samenleving opleverde. Zijn vader werd elektrotechnisch aannemer, zijn moeder een gewaardeerd gezinshulp. Van een stabiel, beschermend gezin was na verloop van tijd echter geen sprake meer. Op 10-jarige leeftijd was Busta’s eerste tegenslag in het leven een feit: zijn ouders gingen uit elkaar.

Op Busta heeft dit een enorme impact, die een even zo grote reactie teweegbrengt: hij begint zich vanaf dan op allerhande gebieden te ontplooien. Met zijn goede fysiek (lengte/kracht) ontwikkelt de jongen zich gedurende zijn periode aan de New Yorkse Uniondale High School (hij verhuisde van Brooklyn, waar hij nog korte tijd op school zat met Jay-Z, DMX en The Notorious B.I.G., naar Uniondale) tot een begenadigd basketballer. Daarnaast maakt hij de voor die leeftijdsperiode onconventionele keuze van geloof te veranderen. Hij sluit zich aan bij de sociaal-religieuze beweging The Nation of Gods and Earths en wordt een Five Percenter. Daarbij geeft hij zichzelf de bijnaam ‘Born Justice God Allah’, dat zijn vernieuwde levensinstelling dient te illustreren. Het derde aspect waarvoor de jonge Busta zich interesseert is natuurlijk de muziek: in eerste instantie reggae en dancehall, wat hij van huis uit meekrijgt, maar na verloop van tijd ook hiphop.

Wandelend door de straten van Queens en The Bronx, luisterend naar het vernieuwende hiphopgeluid van Afrika Islam en Donald D bij de Zulu Beats Radio Show (van Zulu Nation, opgericht door Afrika Bambaataa) raakt Busta steeds meer gefascineerd en geïnspireerd door de opbloeiende hiphopcultuur. Rond zijn zestiende schrijft hij zich in voor een rapcontest, gesponsord door Public Enemy-lid Chuck D, die hij weet te winnen. En met behulp van diezelfde Chuck D vormt Busta op zijn zeventiende - nadat hij de middelbare school gedwongen moest verlaten - een rapgroep, samen met drie vrienden: Charlie ‘The Freestyle Wizard’ Brown, Dinco ‘The Rhyme Scientist’ D en zijn neef Milo in the Dance (Cut Monitor Milo). De groep krijgt de naam Leaders of the New School (LONS).

De crew brengt vervolgens verscheidene demo’s uit en is een openingsact voor de shows van Public Enemy. De bekendheid neemt gestaag toe en in 1989 sluit Leaders of the New School een platendeal met Elektra Records. Het trio sluit tevens de handen ineen met de hiphopbeweging The Native Tongues - waar onder andere Jungle Brothers, De La Soul en A Tribe Called Quest deel van uit maken - en debuteert op een compilatieplaat van Elektra met het nummer Mt. Airy Groove, een cover van het gelijknamige nummer van Pieces of a Dream. In 1991 is het debuutalbum A Future Without a Past een feit. De groovy beats in combinatie met luchtige, vrolijke teksten worden goed ontvangen - de oldschool call and response-raptechniek werkt aanstekelijk. De drie singles Case of the P.T.A., Sobb Story en The International Zone Coaster bereiken de Top 10 van Amerikaanse rapsingles.

Busta heeft zijn naam op advies van Chuck D dan al veranderd van het naar Chuck D’s mening te flauwe Chill-O-Ski in ‘Busta Rhymes’. Gebaseerd op American Football-speler Buster Rhymes en op het feit dat iedereen altijd van hem verlangde ‘to bust a rhyme’. Achteraf bekeken zou je er ook nog een derde reden bij kunnen verzinnen: omdat Busta zich - zowel privé als publiekelijk tijdens shows en interviews - wat competitief en dominant binnen de groep opstelt. Want na de succesvolle release van A Future Without a Past maakt hij zich schier onmogelijk. Busta wordt twee keer uit de groep gezet en in genade teruggenomen, en tussen alle strubbelingen door is de groep in 1992 te horen op de possecut Scenario van ATCQ’s The Low End Theory, dat live tijdens The Arsenio Hall Show in een legendarisch show resulteert. In 1993 verschijnt het tweede album T.I.M.E. (wat staat voor "The Inner Mind's Eye").

Wederom een sterke plaat met prettige rechttoe rechtaan beats, de typische jaren 90 New York-vibe en energieke raps - Classic Material en What’s Next worden hits - maar qua aandacht haalt het het niet bij het debuutalbum. Dit omdat zowel fans als media steeds meer oog voor Busta beginnen te krijgen en de rest van de groep enigszins links laten liggen. Wat de verhoudingen binnen de groep ook niet ten goede komt. Een paar maanden na de release barst de bom: bij de TV-show Yo! MTV Raps ergert Charlie Brown zich openlijk aan Busta’s aandachtsbeluste, egocentrische houding. Of het ligt aan Busta’s zelfzuchtige gedrag of aan het feit dat Busta gewoon energieker en beter voor de dag komt dan zijn collega’s, daar lopen de meningen over uiteen, maar na deze botsing besluit Leaders of the New School ermee te stoppen.

Voor Charlie Brown, Dinco D en Milo is de rapcarrière dan praktisch voorbij, want verder dan een marginaal aantal tracks en gastoptredens komen de drie niet. Voor Busta geldt het tegenovergestelde: met een grote hoeveelheid aan gastoptredens, zoals bij albums van A Tribe Called Quest, Brand Nubian, De La Soul, Artifacts en KRS-One, zet hij zich in de post-LONS-periode op de hiphopkaart. In 1996 tekent Busta opnieuw een contract bij Elektra Records, om zijn eerste soloalbum The Coming op de markt te brengen. De rauwe beats (van onder meer Jay Dee en Q-Tip) gecombineerd met het zware stemgeluid van Busta - dat als een mix van hardcore hiphop en Jamaicaans getoast is te beschrijven - plus erkende gastartiesten (Q-Tip, Redman en zijn oude LONS-collega’s) maken het een compleet album. Zijn populariteit en de uitgebrachte hits Woo-Ha!! Got You All in Check en It's a Party brengen The Coming naar de platinum status.

Met zijn tweede en derde album, When Disaster Strikes (1997) en E.L.E. (Extinction Level Event): The Final World Front (1998), bouwt Busta door aan het concept en het succes dat hij met The Coming had neergezet. Het Bijbelse thema van de Apocalyps, de ondergang van de aarde, blijft herkenbaar in de raps, de titels van nummers en de covers. Het niveau van de producers blijft hoog: de meeste tracks worden geproduceerd door DJ Scratch, een aantal door Q-Tip of J Dilla, en op E.L.E. doen ook Swizz Beatz en Nottz een duit in het zakje. Daarbij schroomt Busta niet zijn blikveld te verwijden en voor zijn derde album ook niet-hiphopgerelateerde artiesten uit te nodigen, zoals Janet Jackson en Ozzy Osbourne. Allebei de albums gaan platinum. En rond die tijd richt Busta ook The Flipmode Squad op, een New Yorks collectief van rappers, zangers en producers, waaronder Rah Digga, Rampage (Busta’s neef), Lord Have Mercy en Spliff Star. Ook met dit collectief releast Busta materiaal - The Imperial Album (1998) - en hij wordt geprezen om het feit dat hij samen met zijn albums de Eastcoasthiphop terug op de kaart brengt, waar Westcoast-artiesten toch al een aantal jaar de dienst uitmaken.

Zakelijk en vooral artistiek gezien gaat het Busta vanaf zijn vertrek bij LONS tot de millenniumwisseling dus voor de wind. Op privégebied valt Busta van het ene drama in het andere. Halverwege 1993 hoort hij tijdens een tour dat zijn zwangere vriendin Joanne Wood vroegtijdig in het ziekenhuis is opgenomen om het slechts vijf maanden oude kind uit haar buik te halen. Het twee pond wegende kind, Tahiem genaamd, houdt het slechts drie uur vol. In 1998 worden Busta en zijn manager na wat slingeren op de autoweg aangehouden. Er worden in zijn Mercedes wapens en een partij marihuana aangetroffen: alles illegaal, dus een arrestatie is het gevolg. De twee komen met een voorwaardelijke straf weg. Volgend citaat uit The New York Times (29/12/’98) zal vermoedelijk niet de officiële reden zijn geweest: “While court officers scratched their heads and struggled to pronounce Mr. Smith's stage name, some younger female court employees seemed to stir with excitement at the thought of seeing him.”

Maar niet snel daarna (1999) ligt Busta in de clinch met zijn ex-vriendin (en moeder van hun tweede kind) Joanne, die hem aanklaagt wegens bedreiging en verzuim van betaling van alimentatie. En dit soort zaakjes blijft tot op de dag van vandaag aanhouden. In 2003 gebruikt Busta geweld tegen een concertganger, waarvoor hij in 2009 75.000 euro moet betalen. Augustus 2006 wordt Busta aangeklaagd voor het fysiek aanvallen van een man die herhaaldelijk op zijn auto spuugt. Oktober 2006 wordt er een machete in zijn auto gevonden, dus moet hij voor de rechter verschijnen. Ook wordt hij een aantal keer opgepakt voor rijden onder invloed en zonder rijbewijs. Eind 2007 krijgt Busta een heel strafpakket (gevangenis uitgezonderd, wel drie jaar voorwaardelijk) voor het aanvallen van zijn ex-chauffeur. In 2008 komt hij Engeland niet in wegens onafgehandelde veroordelingen.

Het zijn allemaal vervelende zaken die de aandacht van zijn werk en familie afhouden. Wat te denken van de 9-11-ramp in 2001, die Busta van bijzonder dichtbij meemaakt: zijn huis staat één blok verder, maar gelukkig weet hij op tijd weg te komen. Als klap op de vuurpijl ontstaat er daarna in de media ophef over een line uit de in 1996 vervaardigde track Everything Remains Raw, want Busta rapt: “There's only five years left.” Toch laat het meeste Busta relatief koud. Want écht emotioneel gebroken wordt de rapper pas als hij binnen één maand twee ware vrienden verliest. Op 5 februari 2006 wordt Busta’s bodyguard en één van zijn meest dierbare vrienden Israel Ramirez (29) na een woordenwisseling doorzeefd met kogels. Dit gebeurt in Brooklyn, buiten de set voor de opnames van de clip van Touch It, waar op dat moment ook Missy Elliott, Mary J Blidge, Lloyd Banks en DMX bij aanwezig zijn. Verbijsterd loopt Busta het gebouw uit, waar hij het bloedbad gade slaat. Het verlies van zijn makker en de gedachte dat de daders het wellicht op hemzelf hadden gemunt maken het voor Busta later bijzonder moeilijk aan het politieonderzoek mee te werken.

Vijf dagen later, op 10 februari 2006, sterft topproducer, collega op tal van nummers/albums en jeugdvriend J Dilla aan de gevolgen van een slopende chronische ziekte. “Life is something that isn’t always going to be about good things and we have to accept the more fucked up parts of life. At the time when all this was happening it was really fucked up,” zegt Busta een jaar later in een interview met HiphopDX. Ramirez blijft voor altijd in zijn gedachten, en samen met Dilla’s moeder wordt Busta de bewaker en verspreider van Dilla’s erfgoed (wat in 2007 resulteert in het eerbetoon Dillagence).

Een opsteker is het ongekende succes van zijn zevende album The Big Bang (2006), dat hij een paar maanden na het verliezen van zijn twee goede vrienden via Aftermath uitbrengt. Het is zijn allereerste album dat op nummer 1 in de charts in de V.S. belandt - het gaat binnen een paar maanden een half miljoen keer over de toonbank - en ook in Europa verkoopt The Big Bang goed. Het album kent een rijke Dr. Dre-sound (en ook oer-collega’s als J Dilla, DJ Scratch en Swizz Beatz produceren elk een track), en de lijst aan gastartiesten onderstreept enerzijds Busta’s nog steeds aanwezige passie voor hiphop en anderzijds de waarde die hij aan goede marketing en mainstream hecht. Tegenover Q-Tip, Raekwon, Erick Sermon en Nas staan namen als Kelis, will.i.am, Marsha Ambrosius, Stevie Wonder en Rick James. Hetzelfde geldt voor de voorgaande drie albums It Ain’t Safe No More (Mariah Carey, Sean Paul), Genesis (Kelis, Mary J Blidge) en Anarchy (Lenny Kravitz), respectievelijk uit 2002, 2001 en 2000. En op zijn meest recente, matig ontvangen album Back on My B.S. (2009) is de balans vrijwel volledig richting de mainstream omgeslagen gezien de gastartiesten Lil Wayne, Jadakiss, T-Pain, Pharrell, Akon, Jamie Foxxx en John Legend.

En naast de (verkoop)successen in de mainstream is Busta Rhymes het laatste decennium een onvervalste zakenman. Met Flipmode Squad start hij zijn eigen label Flipmode Entertainment én de kledinglijn BUSHI. Hij tekent een contract als vertegenwoordiger van Venom Energy Drinks (“I’m a fan of the brand en I think it exemplifies what Busta Rhymes represents in that high energy” - XXLMag) en Busta is de executive producer van Raekwons Only Built 4 Cuban Linx Pt. II (2009). Tevens schittert hij in Amerikaanse tv-series, documentaires, reclames, games en zelfs negentien maal op het witte doek, met grootheden als Sean Connery en Samuel L. Jackson.

En dat maakt Busta Rhymes een allrounder, gedreven door de levenslessen van zijn ouders, zijn geloof (in 2007 stapte hij zelfs over naar de reguliere Islam) en de moeilijke momenten die op zijn pad kwamen. “It is very difficult to deter me from the way I am thinking and the way I am feeling and the way I am seeing shit, and in my mind I am the best mofo,” zei Busta Rhymes eens in een interview met HiphopDX. Het illustreert de drive en zijn ondernemerschap, die anno 2011 nog steeds aanwezig is. Met Rick Ross, DJ Khaled, Red Café, Nick Minaj, Fat Joe en Diddy richtte hij onlangs het collectief The Dream Team op. Ook het nummer met DJ Tiësto en Diplo vertoeft inmiddels in vele toplijsten. Het concept van The Chemo, waarbij Busta de scene weer zou willen genezen, is inmiddels verruild voor Extinction Level Event 2 dat teruggrijpt naar de sound en vibe van het eerste deel. Aan ambities ontbreekt het Busta Rhymes, ruim twintig jaar later, nog steeds niet.